سال ۱۴۰۴ هنوز به پایان نرسیده که اینترنت برای سومینبار قطع شده است: جنگ ۱۲روزه، دیماه ۲۰روزه و حالا ۹ اسفند. این تکرار، نشان میدهد قطع اینترنت از یک تصمیم استثنایی به ابزاری تکرارشونده تبدیل شده است. اما هر بار که این ابزار به کار میرود، هزینهای فراتر از تصور به جامعه تحمیل میکند.
آثار قطع اینترنت دیماه هنوز برطرف نشده که دوباره آنتن وایفای خانهها و LTE گوشیها از کار افتاد. آثاری که با ۲۰ روز خاموشی اینترنت، فروش شب عید را به کما برد، خودپردازها را از کار انداخت و هزاران کسبوکار خرد را تا مرز تعطیلی و ورشکستگی کشاند.
حالا ۹ اسفند در هفتههای پایانی سال و یکونیم ماه بعد از قطع سراسری اینترنت در دیماه، همزمان با حمله دوباره اسرائیل به ایران، اینترنت دوباره کند شد، از نفس افتاد و ساعاتی بعد عملا قطع شد.
برای سومینبار در سال ۱۴۰۴، نخستین واکنش به وضعیت پیشآمده، قطع ارتباط مردم با جهان بیرون است. گزارشهای کاربران از شهرهای مختلف حکایت از اختلال شدید در اینترنت بینالملل، از دسترس خارجشدن سرویسها و توقف تراکنشهای آنلاین دارد. از سوی دیگر تماس تلفنی و پیامکی هم از روز گذشته قطع یا با اختلال شدید همراه شده است.
کسبوکارهای دیجیتال میگویند تجربهای که در جنگ ۱۲روزه و بعد در دیماه از سر گذراندند، حالا برای بار سوم تکرار میشود؛ با این تفاوت که اقتصاد هنوز از شوک قبلی بیرون نیامده است.
بازگشت به دیماه؛ وقتی اقتصاد دیجیتال فلج شد
دیماه ۱۴۰۴، قطع سراسری اینترنت برای حدود ۲۰ روز، فقط یک محدودیت ارتباطی نبود؛ یک خاموشی مطلق دیجیتال بود. اینترنت در قرن بیستویکم، همسنگ برق، آب و گاز، زیرساخت حیاتی است. خاموشی آن، زنجیرهای از فروپاشی ایجاد میکند. در قطع نزدیک به 20روزه اینترنت گزارشهای میدانی نشان میداد حدود ۸۰ درصد دستگاههای عابربانک از کار افتادهاند.
آنهایی هم که فعال بودند یا موجودی نداشتند یا نهایتا کمتر از ۲۰۰ هزار تومان پرداخت میکردند. مردم برای خرید نان و اقلام ضروری به فروشگاهها مراجعه کردند. فروشگاههای خرد اینستاگرامی و تلگرامی که طی سالهای اخیر به مهمترین کانال درآمدی طبقات متوسط و پایین تبدیل شده بودند، عملا تعطیل شدند.
برآوردهای رسمی از خسارت روزانه اقتصاد دیجیتال در دیماه، ارقامی نجومی را نشان میداد؛ صدها میلیارد تومان در روز برای هسته اقتصاد دیجیتال و هزاران میلیارد تومان برای اقتصاد کلان.
در آن مقطع، هشدار داده شد با اشتغال مستقیم و غیرمستقیم میلیونها نفر در این حوزه، ادامه وضعیت میتواند به ورشکستگی گسترده منجر شود. با این حال زخم آن دوره هنوز التیام نیافته بود که ۹ اسفند، بحران تازهای آغاز شد و در اولین اقدام اینترنت کند و بعد قطع شد.
جنگ ۱۲روزه؛ نخستین شوک سال
پیش از دیماه، در جریان جنگ ۱۲روزه ۱۴۰۴ نیز اینترنت محدود و برای نزدیک به پنج روز قطع شد. آن زمان، کسبوکارها تصور میکردند این محدودیتها «موقتی» و «امنیتی» است و پس از پایان درگیریها، شرایط به حالت عادی بازمیگردد.
اما تجربه نشان داد بازگشت به وضعیت پیشین، ساده نیست. اعتماد کاربران آسیب میبیند، مشتریان از دست میروند، کمپینهای تبلیغاتی نیمهکاره میماند و سرمایه در گردش شرکتها تحلیل میرود. بسیاری از استارتآپها در آن دوره مجبور به تعدیل نیرو شدند تا هزینهها را کنترل کنند.
دیماه وضعیت با قطع اینترنت بدتر هم شد. در گفتوگوی «شرق» با برخی از مدیران کسبوکارهای آنلاین آنها اعلام کردند در روزهایی که انتظار افزایش درآمد و فروش به خاطر نزدیکی به سال جدید را داشتهاند، اختلالهای شدید و محدودیتهای بیسابقه روی اینترنت آنها را با کاهش بیش از ۵۰درصدی فروش مواجه کرده است.
بسیاری از آنها از همان زمان قطعی اینترنت در دیماه، برای کاهش خسارات دست به تعدیل نیرو زدند تا شرایط به سودشان تغییر کند.
اینترنت بهمثابه زیرساخت حیاتی
در جهان امروز، اینترنت نه یک ابزار جانبی که شاهرگ حیات مدرن است. قطع آن، فقط چت و شبکههای اجتماعی را از کار نمیاندازد؛ بانکداری، حملونقل، سلامت، آموزش، تجارت و حتی خدمات عمومی را فلج میکند.
در دیماه، بانکداری آنلاین مختل شد، پرداختها متوقف شدند و بسیاری از مردم برای سادهترین خریدها با مشکل مواجه شدند. در حوزه سلامت، دسترسی به پروندههای الکترونیک و ارتباطات تخصصی با اختلال روبهرو شد.
پژوهشگران از دسترسی به مجلات علمی بینالمللی محروم شدند و آموزش آنلاین عملا متوقف شد. این در حالی است که در کشورهای توسعهیافته، حتی در بحرانهای طبیعی شدید، حفظ ارتباطات اینترنتی به عنوان اولویت پدافندی در نظر گرفته میشود؛ چراکه قطع آن میتواند جان انسانها را به خطر بیندازد.
روایت امنیت؛ تجربه جهان چه میگوید؟
خلأ اطلاعاتی؛ کارخانه شایعه یکی از استدلالهای اصلی برای قطع اینترنت، جلوگیری از انتشار اخبار جعلی است. اما پژوهشهای دانشگاهی نشان میدهد نتیجه میتواند معکوس باشد. در خلأ اطلاعاتی، ابزارهای راستیآزمایی از دسترس خارج میشوند و جامعه در تاریکی دیجیتال قرار میگیرد.
در دیماه ۱۴۰۴، شایعاتی درباره حضور نیروهای خارجی یا آمارهای نجومی کشتهشدگان در فضای مجازی دهانبهدهان منتشر شد؛ اعدادی که هیچ مرجع مستقلی امکان بررسی آنها را نداشت. اضطراب اجتماعی بالا رفت و فضای بیاعتمادی تشدید شد.
اکنون نیز با قطع ارتباطات در ۹ اسفند، همان خطر بازتولید میشود: تمرکز اطلاعرسانی در رسانههای رسمی و کاهش تنوع منابع، میتواند به انحصار اطلاعاتی منجر شود؛ وضعیتی که در آن، روایتهای یکسویه دست بالا را پیدا میکنند.
اقتصاد دیجیتال؛ زخمی که سر باز کرده
اقتصاد دیجیتال ایران طی سالهای اخیر با وجود همه محدودیتهای داخلی و خارجی به رشد خود هرچند کند ادامه داده بود. صدها هزار فروشگاه آنلاین، پلتفرمهای خدماتی، گردشگری، آموزشی و تبلیغاتی شکل گرفتند و میلیونها نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم از این بستر ارتزاق کردند. با این حال با قطع اینترنت در دیماه، فروش بسیاری از این کسبوکارها تا ۸۰ درصد افت کرد.
بخشی از نیروها تعدیل شدند و برخی شرکتها به مرز تعطیلی رسیدند. اکنون، با قطع سوم اینترنت در ۹ اسفند 1404، همان بخش دوباره زمینگیر شده است؛ آن هم در آستانه نوروز، زمانی که باید اوج فروش باشد. کارشناسان میگویند تکرار این الگو، نهتنها خسارت مالی مستقیم دارد، بلکه سرمایهگذاری در این حوزه را نیز با تردید مواجه میکند. بیثباتی زیرساخت، بزرگترین دشمن اقتصاد دیجیتال است.
سومینبار در یک سال؛ الگوی تثبیتشده؟
سال ۱۴۰۴ هنوز به پایان نرسیده که اینترنت برای سومینبار قطع شده است: جنگ ۱۲روزه، دیماه ۲۰روزه و حالا ۹ اسفند. این تکرار، نشان میدهد قطع اینترنت از یک تصمیم استثنایی به ابزاری تکرارشونده تبدیل شده است.
اما هر بار که این ابزار به کار میرود، هزینهای فراتر از تصور به جامعه تحمیل میکند؛ از اختلال در معیشت روزمره تا تشدید بیاعتمادی عمومی و تضعیف سرمایه اجتماعی. تجربههای جهانی نشان میدهد امنیت پایدار با خاموشی دیجیتال حاصل نمیشود. برعکس، دسترسی آزاد به اطلاعات و امکان راستیآزمایی میتواند از رادیکالشدن فضا جلوگیری کند.
