۱۴۰۴ را میتوان سال تناقضهای دیجیتال در ایران نامید؛ سالی که اینترنت دستکم سه بار در مقاطع مختلف دچار اختلال یا قطعی گسترده شد، اما همزمان روایت رسمی از «شتاب در توسعه هوش مصنوعی» پررنگتر از همیشه دنبال شد.
این دو مسیر در ظاهر جدا از هم، در واقع بهشدت به هم وابستهاند: هوش مصنوعی بدون اینترنت پایدار، داده و زیرساخت، نه رشد میکند و نه به اقتصاد تبدیل میشود.
حالا دادههای «گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» تصویری دقیقتر از این تناقض ارائه میدهد؛ تصویری از کشوری که در تولید دانش و علم جلو است، اما در تبدیل آن به قدرت اقتصادی و فناوری با شکافهای عمیق مواجه است.
شرق: ۱۴۰۴ را میتوان سال تناقضهای دیجیتال در ایران نامید؛ سالی که اینترنت دستکم سه بار در مقاطع مختلف دچار اختلال یا قطعی گسترده شد، اما همزمان روایت رسمی از «شتاب در توسعه هوش مصنوعی» پررنگتر از همیشه دنبال شد.
این دو مسیر در ظاهر جدا از هم، در واقع بهشدت به هم وابستهاند: هوش مصنوعی بدون اینترنت پایدار، داده و زیرساخت، نه رشد میکند و نه به اقتصاد تبدیل میشود.
حالا دادههای «گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» تصویری دقیقتر از این تناقض ارائه میدهد؛ تصویری از کشوری که در تولید دانش و علم جلو است، اما در تبدیل آن به قدرت اقتصادی و فناوری با شکافهای عمیق مواجه است.
گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» که توسط مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف با همکاری دانشگاه صنعتی شریف، معاونت علمی و اتاق بازرگانی تهران تهیه شده، با هدف ارائه تصویری دادهمحور از وضعیت ایران در رقابت جهانی هوش مصنوعی منتشر شده است.
این گزارش که تدوین آن در اواخر بهمن به پایان رسیده بود، به دلیل جنگ اخیر و آسیب به بخشی از زیرساختهای فناوری با تأخیر منتشر شد؛ نکتهای که خود نشان میدهد حتی دادههای این گزارش نیز مربوط به شرایطی پیش از تشدید محدودیتهاست.
چارچوب این گزارش بر پایه «سیستم نوآوری فناورانه» طراحی شده و هفت کارکرد کلیدی توسعه و انتشار دانش تا شکلگیری بازار و مشروعیتبخشی را بررسی میکند. .
همین چارچوب، شکاف اصلی را روشن میکند: ایران در دو کارکرد «توسعه دانش» و «انتشار دانش» وضعیت قابلقبولی دارد، اما در سایر کارکردها، یعنی از تأمین منابع و فعالیتهای کارآفرینانه تا بازار و حکمرانی با عقبماندگی مواجه است
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، فاصله زمانی ایران با جهان در پذیرش هوش مصنوعی است. تنها ۲۷ درصد از کسبوکارهای ایرانی از این فناوری در عملیات توسعهای خود استفاده میکنند؛ عددی که ایران را حدود هفت سال عقبتر از میانگین جهانی قرار میدهد.
در این میان، سهم هوش مصنوعی مولد حدود ۲۵ درصد است؛ یعنی حتی در جدیدترین موج فناوری نیز فاصله قابلتوجهی بین ایران و جهان و حتی کشورهای منطقه وجود دارد.
اما مسئله فقط «عدد» نیست؛ ترکیب پذیرش نشان میدهد این فناوری بیشتر در شرکتهای کوچک و متوسط، بهویژه بنگاههایی با عمر کمتر از ۱۵ سال رواج دارد.
این یعنی موتور اصلی تحول، نه صنایع بزرگ، بلکه بازیگران کوچک و چابکاند. در واقع، هوش مصنوعی در ایران هنوز به لایههای اصلی اقتصاد، از صنعت و انرژی تا بانکداری نفوذ نکرده است.
موانع هم روشناند: هزینه بالای توسعه، کمبود نیروی انسانی متخصص و فقدان مهارتهای پیشرفته و البته زیرساخت ناپایدار ارتباطی.
البته این موانع، فقط به موارد فنی محدود نمیشوند، بلکه موانع ساختاری و نبود سرمایه، زیرساخت و بازار هم از دیگر عواملی است که به رشد کند توسعه هوش مصنوعی در ایران دامن زده است.
اینترنت؛ متغیری که همه چیز را تحت تأثیر قرار میدهد
در این میان نمیتوان از نقش زیرساخت ارتباطی چشمپوشی کرد. هوش مصنوعی، بیش از هر فناوری دیگری، به داده و اتصال وابسته است.
قطع یا اختلالهای مکرر اینترنت، نهتنها دسترسی به دادههای جهانی را محدود میکند، بلکه همکاریهای علمی، توسعه محصول و حتی آموزش نیروی انسانی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
اگرچه گزارش «شاخص هوش مصنوعی» دادههای خود را بر پایه شرایط پیش از این اختلالها تنظیم کرده، اما همین نکته نشان میدهد وضعیت واقعی میتواند پیچیدهتر از تصویر ارائهشده باشد.
ایران امروز در نقطهای ایستاده که میتوان آن را «دوراهی هوش مصنوعی» نامید؛ از یک سو زیرساخت علمی، نیروی انسانی و تجربه پژوهشی وجود دارد و از سوی دیگر، بازار کوچک، سرمایه محدود، زیرساخت پردازشی ضعیف و سیاستگذاری ناکارآمد، مسیر توسعه را مسدود کردهاند.
گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» بیش از آنکه صرفا مجموعهای از دادهها باشد، یک هشدار است: در رقابتی که سرعت تعیینکننده است، تأخیر میتواند به حذف منجر شود.
و شاید مهمترین پرسش حالا در شرایطی که وارد چهلوهفتمین روز از قطع اینترنت شدهایم، این باشد:
در شرایطی که حتی زیرساخت پایهای ارتباطی با ناپایداری مواجه است، آیا میتوان انتظار داشت هوش مصنوعی به موتور پیشران اقتصاد ایران تبدیل شود یا این فناوری نیز به سرنوشت بسیاری از ظرفیتهای بالفعلنشده دچار خواهد شد؟
