قطعی و اختلال اینترنت چه چشماندازی برای اقتصاد دیجیتال ایران در ۱۴۰۵ ایجاد کرده است؟
اهمیت استراتژیک و ژئوپلیتیک این دوره از قطعی اینترنت، نهفقط در مهار جریان آزاد اطلاعات، بلکه در آسیب بیسابقه به اقتصاد دیجیتال ایران خلاصه میشود.
در دهه ۹۰ و سالهایی که راهاندازی استارتاپها به عنوان امید نسل جوان و موتور رشد اقتصادی معرفی میشد، شروع خاموشیهای اینترنت کلید خورد و به ۱۴۰۴ رسید. بعد هم قطعی اینترنت از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، این اکوسیستم را از حرکت به سمت «رشد و مقیاسپذیری» به سمت «بحران بقا» سوق داده است.
وقتی فروشگاههای آنلاین، مشاغل کوچک دیجیتال، خدمات فینتک و کسبوکارهای مبتنی بر شبکههای اجتماعی در عرض چند ساعت آنلاینبودن خود را از دست دادند، زیان این بخش بهسرعت از تخمینهای رسمی فراتر رفت؛ برخی ناظران برآورد کردند هر روز خاموشی میتواند بیش از ۳۰ تا ۳۷ میلیون دلار ضرر مستقیم به اقتصاد تحمیل کند
و زیان جامع بخشهای وابسته به اینترنت طی چند هفته به صدها میلیون دلار برسد. این ضربه، فراتر از خسارت مالی لحظهای است: اعتماد سرمایهگذاران را سست کرد، فروش آنلاین را به شکل بیسابقهای سقوط داد و صدها هزار کسبوکار کوچک در آستانه ورشکستگی قرار گرفتند.
بسیاری از این شرکتها بیش از هر چیز به اینستاگرام، تلگرام و پیامرسانهای خارجی وابسته هستند؛ همانها که در دوره قطع ارتباط نمیتوانستند به عنوان کانالهای فروش و تبلیغات عمل کنند.
در چنین وضعیتی، شبکه ملی اطلاعات که قرار بود پناهگاه اقتصاد دیجیتال ایران در مواجهه با قطعی اینترنت جهانی باشد، نتوانست خلأ اتصال به وب جهانی را پر کند و بسیاری از خدمات آنلاین حتی در داخل کشور به طور قابل اعتماد در چهار قطعی اینترنت از سال 1398 تا ۱۴۰۴ در دسترس نبودند.
نتیجه چیزی نبود جز فروپاشی موقت یا همیشگی بخشهایی از زیستبوم دیجیتال. در این گزارش به تحلیل جامع ابعاد مختلف بحران قطع اینترنت، از مهاجرت دستهجمعی نخبگان و شرکتها تا فروپاشی نهادهای واسط مالی و سناریوهای محتمل برای آینده این صنعت میپردازیم.
آمار بیکاری و تعدیل نیرو در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴
گزارشهای پلتفرمهای کاریابی نظیر «جابویژن» در تابستان ۱۴۰۳ نشاندهنده یک روند نزولی نگرانکننده در فرصتهای شغلی است. تعداد آگهیهای استخدامی نسبت به سال قبل هشت درصد و نسبت به فصل قبل ۱۱ درصد کاهش یافته است.
همچنین، رقابت میان کارجویان ۳۸ درصد افزایش یافته که نشاندهنده ورود خیل عظیمی از بیکاران جدید به بازار کار است.
مشاغلِ در حال نابودی و شرکتهای تعدیلکننده
بخشهایی مانند «دیجیتال مارکتینگ و سئو»، «فروش و بازاریابی» و «خدمات رفاهی» بیشترین آسیب را از کاهش قدرت خرید مردم و محدودیتهای پلتفرمی دیدهاند.
شرکتهای بزرگی مانند «دیجیکالا» و هلدینگ «صبا ایده» (مالک آپارات و فیلیمو) در سالهای اخیر ناچار به تعدیلهای گسترده (در برخی موارد بیش از صد نفر در یک روز) شدهاند تا بتوانند هزینههای جاری خود را با درآمد کاهشیافته تراز کنند.
اثرات روحی و روانی و سلامت روان جامعه فناوری
ناامیدی از اثربخشی فعالیتهای علمی و اقتصادی منجر به بروز بحران سلامت روان بین متخصصان شده است. ۸۱ درصد از مدیران عامل بخش خصوصی ثبات سیاسی و اقتصادی را دغدغه اول خود میدانند و بیش از ۷۰ درصد نخبگان میل بالایی به مهاجرت دارند.
احساس انزوای ناشی از قطعی اینترنت و عدم امکان تبادل دانش با جهان، منجر به ایجاد حسی از «تنهایی عمیق در میان جمع» شده که بهرهوری نیروی کار را به حداقل رسانده است.
سناریوهای آینده اقتصاد دیجیتال ایران (۲۰۲۶-۲۰۳۰)
با توجه به دادههای موجود و پیشبینیهای سازمانهای بینالمللی نظیر بانک جهانی و سازمان ملل، سه سناریوی اصلی برای آینده این بخش قابل تصور است.
ناترازی سیستمی و رکود تورمی مزمن (سناریوی محتمل)
در این سناریو، رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۶ در حدود ۱.۳ درصد باقی میماند و تورم همچنان بالای ۳۵ درصد نوسان میکند. اقتصاد دیجیتال به یک بازار داخلی کوچک، تحت نظارت شدید و محدود به خدمات پایه (مانند پیامرسانهای بومی و خدمات دولتی) تبدیل میشود.
مهاجرت نخبگان به عنوان یک سوپاپ اطمینان برای تخلیه نارضایتیها ادامه مییابد و شکاف تکنولوژیک ایران با همسایگان به نقطه بازگشتناپذیر میرسد.
فروپاشی زیرساختی و انزوای کامل (سناریوی بدبینانه)
در صورت تشدید تنشهای ژئوپلیتیک و ناترازیهای انرژی (برق و گاز)، زیرساختهای فیزیکی دیتاسنترها با اختلال جدی روبهرو میشوند. در این حالت، بخش بزرگی از ۶۵۰ هزار شغلی که در تابستان ۱۴۰۴ در معرض خطر قرار داشتند، از بین میروند.
اقتصاد دیجیتال عملا به یک اقتصاد زیرزمینی و مبتنی بر ابزارهای دورزدن محدودیتها تبدیل شده و سرمایهگذاری رسمی در این حوزه به صفر متمایل میشود.
بازگشت اعتماد و گذار به سمت بازسازی (سناریوی خوشبینانه)
این سناریو منوط به تغییر رادیکال در سیاستهای زیرساختی و تنشزدایی بینالمللی است. در صورت تضمین پایداری اینترنت و امنیت مالکیت خصوصی، بخش بزرگی از ۹ میلیون ایرانی مقیم خارج که دارای سرمایه و تخصص هستند، ممکن است به عنوان سرمایهگذار یا منتور به اکوسیستم بازگردند.
در این حالت، استفاده از هوش مصنوعی برای جبران کمبود نیروی کار ماهر آغاز شده و بهرهوری ناشی از آن میتواند رشد اقتصادی را تا سال ۲۰۳۰ به بالای پنج درصد برساند.
سالی پر از بیم و امید
اقتصاد دیجیتال ایران در سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵) در یک دوراهی سرنوشتساز قرار دارد. فرسایش سرمایه انسانی با نرخ ۱۱۰ هزار متخصص در سال و افت سرمایهگذاری خطرپذیر به سطحی که فقط ۲.۵ درصد از ظرفیت ثبتی آن فعال است، نشاندهنده یک هشدار جدی برای سیاستگذاران است.
اکوسیستم استارتاپی ایران که زمانی با مدلهای جهانی رقابت میکرد، اکنون در حال کوچکشدن و تبدیلشدن به یک بخش خدماتی وابسته به رانتهای دولتی یا پروژههای محدود داخلی است.
تفاوت فاحش میان رشد استارتاپها در ترکیه (با جذب ۲.۶ میلیارد دلار سرمایه) و امارات (با جذب ۳.۵ میلیارد درهم در یک فصل) در مقایسه با ایران، نشاندهنده یک «واگرایی استراتژیک» در منطقه است.
برای جلوگیری از فروپاشی کامل، ضروری است پایداری زیرساخت اینترنت به عنوان یک حق بنیادین اقتصادی به رسمیت شناخته شده و فضای امن برای فعالیت نخبگان فراهم شود.
در غیر این صورت، ایران نهتنها از قطار انقلاب صنعتی چهارم باز خواهد ماند، بلکه با موج جدیدی از بیکاری نخبگان و تخلیه کامل پتانسیلهای نوآوری مواجه خواهد شد. ۱۴۰۵ سالی است که در آن مشخص میشود آیا اقتصاد دیجیتال ایران میتواند از «تله بقا» خارج شود یا به بخشی از تاریخ اقتصادی کشور تبدیل خواهد شد.
